Neysla og hringrásarhagkerfi

Allt sem við jarðarbúar gerum hefur áhrif á aðra og umhverfið alls staðar á jörðinni. Áhrifin eru mismikil, til dæmis eftir því hvar við búum, hvað við eigum mikinn pening og hvað við erum gömul.

Við erum öll neytendur. Allt sem við kaupum, borðum og notum kemur frá jörðinni. Fötin sem við klæðumst, maturinn sem við borðum, tölvan á heimilinu, snyrtivörurnar okkar, húsgögnin, húsið sjálft og lengi mætti áfram telja.

Þetta er allt búið til úr auðlindum jarðar. Jörðin er lokað kerfi og allt efni sem við höfum yfir að ráða er nú þegar á jörðinni. Sem sagt – ekkert efni kemur inn annars staðar frá og verðum við því að nýta efni í framleiðslu og byggingu mannvirkja á nærgætinn hátt því birgðarnar geta hreinlega klárast.

Sumt sem við nýtum kemur frá endurnýjanlegum auðlindum annað frá óendurnýjalegum auðlindum.

 

Endurnýjanlega og óendurnýjanlegar auðlindir

Dæmi um endurnýjanlegar auðlindir eru til dæmis sólskin, vindur, jarðvarmi, lífmassi og vatn. Flestar þessar auðlindir þarf þó að nýta á sjálfbæran hátt þar sem endurnýjanlegt þýðir ekki óendanlegt. Sem sagt, nýta þarf auðlindirnar það varlega að þær nái að endurnýja sig.

Hér má til dæmis nefna skóga en ef trén eru höggvin hraðar en þau ná að vaxa eða ekki er farið gætilega með landið þá getur skógurinn ekki endurnýjað sig. Fiskitegundir eru annað dæmi. Fiskistofnar eru endurnýjanleg auðlind en ekki ef veitt er of mikið.

Ferskvatn er auðlind sem er þegar vitað að við mannkynið erum að fara ógætilega með. Vatn endurnýjar sig í gegnum hringrás vatns en hægt er að ganga of nærri birgðum þess með ofnýtingu eða mengun.

Jarðvegur er einnig mikilvægt dæmi en það getur tekið um 2-400 ár fyrir 1 cm af heilbrigðum og næringarríkum jarðvegi að myndast. En mun skemmri tíma tekur að eyða jarðvegi. Helstu hættur sem steðja að honum eru of ákafur landbúnaður, landeyðing, eyðing skóga og ósjálfbær beit búdýra.

Óendurnýjanlegar auðlindir eru auðlindir sem geta hreinlega klárast. Dæmi eru kol, olía, ál (Báxít), gull, silfur, kopar, fosföt, úran, jarðgas og helíum. Þessar auðlindir þurfum við að fara mun varlegar með en við erum nú að gera.

 

 

Vistspor og sjálfbærni

 

Þau skref sem við tökum í átt að því ástandi sem við viljum stefna að er oft kallað sjálfbær þróun. Hugtakið er skilgreint í Brundtland skýrslunni sem kom út árið 1987 svohljóðandi: “Þróun sem mætir þörfum samtímans án þess að draga úr möguleikum komandi kynslóða til þess að mæta þörfum sínum.”

Nú göngum við það hratt á auðlindir að við þyrftum í raun 1,75 jarðir til að viðhalda neyslunni. En við höfum bara eina. Við erum því að nota of mikið af auðlindum okkar árlega og ganga á birgðir komandi kynslóða. Vistspor okkar er að meðaltali allt of stórt.

Vistspor er mælikvarði á það hve mikið af gæðum jarðar fólk notar til að lifa og hve miklum úrgangi eða mengun það skilar af sér. Það er óhjákvæmilegt að skilja eftir sig eitthvað vistspor en við höfum ýmis tækifæri til að stýra að einhverju leyti hversu stórt það er. Það gerum við með breyttri hegðun í átt að umhverfisvænni lífstíl.

Eftirspurn okkar er það sem knýr offramleiðslu áfram. Nýting náttúrulegra auðlinda á hnattræna vísu hefur verið í veldisvexti undanfarna áratugi og á síðustu öld jókst nýting þeirra um 211%. Búist er við að nýting auðlinda hafi aukist um 70% árið 2060 í ofanálag.

Ástæðan er sú að undanfarna áratugi hafa kröfur okkar og tækifæri aukist mikið með aukinni tækni og framþróun í samfélaginu. Í dag er mun meira til af fötum, framandi matvælum og tækjum á heimilum okkar en áður. Markaðsöflin ýta sífellt að okkur nýjum vörum og keppast við að láta okkur finnast það eðlilegt að kaupa sífellt nýtt. En við höfum ýmis tól til að láta ekki glepjast.

 

Minnkun neyslu

Ein mikilvægasta leiðin til að minnka magn úrgangs og stuðla að ábyrgri neyslu á vörum er að meta hvort við þurfum raunverulega á vörunni að halda áður en við kaupum hana. Hér má líta á svokölluð R-in 9:

1. Refuse – Forðist neyslu sem er ekki nauðsynleg.
2. Rethink – Endurhugsið notkun á vöru.
3. Reduce – Minnkið kaup og auðlindanotkun.
4. Reuse – Endurnýtið hluti og kaupið notað.
5. Repair – Gerið við hluti.
6. Refurbish – Gerið upp hluti – t.d. Til endursölu.
7. Remanufacture – Gerið upp hluti jafnvel með nýjum íhlutum.
8. Repurpose – Notið vöru í eitthvað annað.
9. Recycle – Endurvinnið eða setjið í endurvinnslu.

Ef okkur finnast kaup nauðsynleg þurfum við að gæta að því að kaupa ekki muni sem eru illa gerðir og endast stutt. Við fatakaup ættum við helst að kaupa notuð föt og annars vönduð föt úr náttúrulegum efnum frekar en gerviefnum þar sem þau síðarnefndu eru úr plasti. Plastefni eins og t.d. pólýester, nælon og akríll endast verr, halda í lykt og geta losað örplastagnir út í sjó við þvott. Þá brotna þau ekki niður í náttúrunni. Síðustu ár hefur einnig komið í ljós að þau geta innihaldið hormónabreytandi efni.

Varðandi matvæli er eitt það besta sem við getum gert fyrir umhverfið að borða sem mest úr plönturíkinu því það er mun skilvirkari nýting á orku og þar af leiðandi talsvert umhverfisvænna. Þetta gildir líka á Íslandi en innfluttar plöntuafurðir menga minna en innlendar dýraafurðir.

Önnur einföld atriði eru að kaupa umbúðalausar vörur eða vörur í fyrirferðarlitlum umbúðum, fara með fjölnota poka út í búð, kaupa vörur í stærri einingum, molta lífrænar matarleifar, rækta eigið grænmeti, sóa ekki mat og kaupa vörur úr heimabyggð svo fátt eitt sé nefnt.

Við þurfum svo ekki endilega að kaupa vörur til að nota auðlindir. Til dæmis nýtir internetráf auðlindir og einnig það að vista myndir og myndbönd eða horfa á efni á streymisveitum. Internetið nýtir rafmagn, vatn, steinefni, vélbúnað og ýmis óendurvinnanleg tæki og tól. Gagnaver nýta um 1-1,5 prósent af rafmagni á heimsmælikvarða en til hliðsjónar nýta samgöngur um 25%. Og orku notkunin er að aukast. Ein spurning til gervigreindar notar 10-70 sinnum meiri orku en venjuleg leit í leitarvél og 10-100 sinnum meira vatn.

Það er því að ýmsu að huga þegar kemur að nýtingu mannkyns á auðlindum.

 

Hringrásarhagkerfið

Hagkerfið okkar í dag er línulegt. Það þýðir að auðlindir eru teknar til að framleiða hluti og eftir notkun er þeim hent. Slíkt gengur ekki upp til lengdar því eins og fyrr segir eru auðlindir ekki ótakmarkaðar og úrgangur mengar náttúruna. Við þurfum því að þróa okkar línulega hagkerfi yfir í hringrásarhagkerfi þar sem markmiðið er að draga úr auðlindanotkun og lágmarka úrgangsmyndun og mengun.

Í slíku hagkerfi er lögð áhersla á að hönnun og framleiðsla vöru sé með þeim hætti að hægt sé að endurnota og gera við vöruna til að lengja líftíma hennar og halda þar með auðlindum hennar í hringrás. Einnig er gætt að því að varan sé þannig framleidd að hún henti til endurvinnslu þegar ekki er lengur hægt að endurnota hana. Þá er til dæmis mikilvægt að auðvelt sé að taka hana í sundur og skilja hvert efni frá öðru. Hluti efnanna færi í endurvinnslu og hluta þeirra væri jafnvel skilað aftur út í náttúruna.

Þetta ferli hefur verið kallað Hringrásarhagkerfið og var skilgreint árið 2015 af Evrópusambandinu svohljóðandi: “Kerfi þar sem verðmæti vara, efna og auðlinda er viðhaldið innan hagkerfisins í eins langan tíma og mögulegt er, og úrgangur er minnkaður.”

Aukin hringrás efna hefur mikla þýðingu fyrir heiminn allan enda er talið að öflun nýrra hráefna í hvers konar neysluvörur og nauðsynjar valdi um helmingi af útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Þetta veldur gríðarlegu raski á lífríki með tilheyrandi áhrifum á líffræðilegan fjölbreytileika.

 

Hugmyndarfræði hringrásarhagkerfis er margþætt og nær einnig til nauðsynlegrar viðhorfsbreytingar þar sem við þurfum að tileinka okkur hringrásarhugsun á öllum sviðum og endurmeta og endurskilgreina lífsgæði með sjálfbæra þróun að leiðarljósi.

 

Mannlega hliðin

Þegar við kaupum vöru er svo ekki einungis mikilvægt að vera meðvituð um það úr hverju varan er og hvaðan hún kemur heldur einnig stöðu þeirra sem komu að gerð hennar.

Við skilgreiningu sjálfbærrar þróunar var lögð áhersla á að sjónarmið samfélags og náttúru stæði jafnfætis þeim efnahagslegu. Varan þarf því bæði að vera góð fyrir umhverfið en einnig samfélagslega ábyrg. Gott ráð er að sneiða hjá vörum sem eru grunsamlega ódýrar – þá er líklegt að annað hvort hafi verið farið illa með umhverfi, manneskjur eða dýr.

Oft vinnur fátækt fólk í fjarlægum löndum við framleiðsluna sem býr og vinnur við aðstæður sem aldrei væru samþykktar á Vesturlöndum. Með þessum hætti tengist neysla okkar mannréttinda- og jafnréttismálum annars staðar í heiminum.

Með því að huga að þessum þáttum þegar við neytum vara eða þjónustu þá eykst eftirspurn eftir vörum þar sem tekið er tillit til allra þessara þátta við framleiðsluna og vandað er til verka. Þannig höfum við jákvæð áhrif.