Loftslag fer hlýnandi um allan heim og áhrif hlýnunarinnar birtast meðal annars í bráðnun hafíss og jökla, hækkun sjávarborðs og súrnun heimshafanna. Veðuröfgar aukast í formi storma, þurrka, flóða og skógarelda. Þetta ástand er ein helsta áskorun mannkyns og hefur verið kallað loftslagsbreytingar.

Ástæða hlýnunarinnar er fyrst og fremst aukinn styrkur svokallaðra gróðurhúsalofttegunda í lofthjúp Jarðar. Aukning lofttegundanna er af manna völdum og stafar einkum af bruna á kolum og olíu, minni bindingu koltvísýrings vegna gróðureyðingar og losun vegna landbúnaðar.

Maðurinn er með umsvifum sínum að valda gífurlegum breytingum á loftslaginu sem hefur áhrif á allt lífkerfið. Til að útskýra þetta nánar skulum við byrja á að skoða gróðurhúsaáhrif.

Hvernig tengjast loftslagsbreytingar og gróðurhúsaáhrif?

Umhverfis jörðina er lofthjúpur sem samanstendur af fjölda ólíkra lofttegunda. Nokkrar þessara lofttegunda eins og koltvísýringur (CO2), metan (CH4), tvínituroxíð (N2O) og vatnsgufa (H2O) ásamt fleirum, teljast til gróðurhúsalofttegunda.

Nafngiftina fá gróðurhúsalofttegundirnar af því að þær hindra varmageislunina í að tapast út í geiminn, endurkasta henni til baka til Jarðar að hluta og halda Jörðinni þannig heitari en ella. Þetta er svipað því hvernig gler í gróðurhúsi eykur varmann inni í því.Hluti geislunarinnar endurkastast þó aftur út í geim.
Gróðurhúsaáhrifin eru í raun náttúrulegt fyrirbrigði og ein forsenda lífs hér á Jörðu. Án þeirra er talið að meðalhiti hennar væri um 30°C lægri en hann er í dag eða um -18°C.

Gróðurhúsaáhrif hafa aukist jafnt og þétt frá upphafi iðnbyltingarinnar á seinni hluta nítjándu aldar en þá jókst bruni jarðefnaeldsneytis til muna. Afleiðingin er mikil hitaaukning sem ekki er hægt að útskýra sem svo að einungis sé um náttúrulegar sveiflur í hitastigi að ræða (Roston, 2015). Aukin gróðurhúsaáhrif eru einn helsti orsakavaldur loftslagsbreytinga af manna völdum.

Hvað veldur aukningu gróðurhúsalofttegunda í andrúmslofti?

Meginforsenda þess að iðnbyltingin gat átt sér stað er sú að menn fundu leið til að brenna jarðefnaeldsneyti og kol og nýta þannig orkuna sem bundin er í þeim auðlindum. Jarðefnaeldsneyti er gert úr jarðolíu sem myndast á milljónum ára úr leifum lífvera sem eitt sinn lifðu á Jörðinni. Jarðolían er geymd djúpt í jarðlögum og hefði án aðkomu mannsins ekki komist upp á yfirborðið. Úr jarðolíu er unnið eldsneyti á borð við bensín, dísilolíu og gas.

Þegar eldsneytið er brennt til orkugjafar myndast m.a. koltvísýringur og vatnsgufa en koltvísýringur hefur töluvert meiri áhrif á hlýnun en vatnsgufan. Með þessu móti losnar kolefni út í andrúmsloftið sem er ekki hluti af náttúrulegri hringrás kolefnis. Afleiðingarnar eru þær að magn koltvísýrings í andrúmslofti eykst og gróðurhúsaáhrifin verða meiri. Jarðolía hefði ekki komist upp á yfirborðið án aðkomu mannsins og kolefnið sem í henni er bundið hefði þá heldur ekki losnað út í andrúmsloftið.

Plöntur nýta koltvísýring við ljóstillífun og binda hann úr andrúmslofti. Hins vegar er losun okkar á koltvísýringi of mikill til þess að plöntur nái að binda hann allan. Auk þess hefur náttúruleg græn svæði eins og skógar og votlendi minnkað verulega á undanförnum áratugum vegna umsvifa manna.

Þannig hafa stór svæði farið undir byggð og ræktarlönd. Kolefnið sem bundið var í jarðvegi og lífmassa villts lands losnar þá að einhverju leyti út í andrúmsloftið. Villt landsvæði eins og móar, votlendi og skógar binda meiri koltvísýring og geyma mun meira kolefni en ræktarlönd þar sem oft á tíðum er einungis ein tegund af plöntu ræktuð á stóru svæði í ræktarlöndum. Skógar- og landeyðing eins og þessi er önnur meginástæða aukins magns koltvísýrings í andrúmslofti.

Metangas (CH4) er afar öflug gróðurhúsalofttegund og hefur magn þess í andrúmsloftinu einnig aukist vegna umsvifa mannsins. Ein ástæðan er mikil aukning búfénaðar en kýr til dæmis losa mörg hundruð lítra af metangasi á dag. Einnig myndast mikið metangas við urðun á lífrænu sorpi.

Hvað er svona alvarlegt við aukin gróðurhúsaáhrif?

Loftslagsbreytingar skapa óöryggi í afkomu manna og til dæmis í matvælaframleiðslu þar sem miklir þurrkar geta valdið uppskerubresti. Styrkur fellibylja eykst á ákveðnum stöðum og bráðnun jökla og varmaþensla vegna hærri sjávarhita veldur hækkun sjávaryfirborðs sem aftur veldur breytingum á lífsskilyrðum á strandsvæðum, þar sem stór hluti mannkyns býr.
Aðrar afleiðingar eru breytingar á vistkerfum hafsins sökum hækkunar hitastigs og súrnunar sjávar. Aukning koltvísýrings í andrúmslofti veldur aukinni kolefnisbindingu í sjó með þeim afleiðingum að sýrustig (pH gildi) hans lækkar og höfin súrna. Við þetta dregur úr kalkmettun sjávarins þannig að kalkbindandi lífverur eins og skeldýr, kóralar og kalkþörungar, eiga erfiðara með að mynda stoðgrindur.
Afleiðingarnar eru einna alvarlegastar fyrir kóralrif sem þurfa töluvert magn kalks til að viðhalda sér. Kóralrif eru undirstaða heilu vistkerfanna í sjó og eru búsvæði fyrir fjölda tegunda. Hnignun þeirra stefnir því lífbreytileika og jafnvægi heimshafanna í mikla hættu.

Þótt loftslagsbreytingar megi fyrst og fremst rekja til umsvifa og neyslu Vesturlandabúa koma afleiðingarnar harðast niður á fátækari svæðum heimsins. Þá er ekki aðeins átt við hlýnun og aðrar breytingar í veðurfari heldur er fátækt fólk almennt verr í stakk búið til að takast á við afleiðingar breytinganna og aðlagast þeim.
Það er því mikið í húfi og nauðsynlegt að grípa til aðgerða til að lágmarka skaðann sem loftslagsbreytingar hafa í för með sér. Mikilvægt er að allir miði að því að minnka kolefnisspor sitt, einstaklingar jafnt sem fyrirtæki, stofnanir, ríki og sveitarfélög.

Parísarsamkomulagið

Á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í París árið 2015 var Parísarsamkomulagið samþykkt. Um er að ræða lagalega bindandi samkomulag á vegum Loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna.
Þar er kveðið á um að öll ríki skuli bregðast við og draga markvisst úr losun gróðurhúsalofttegunda og finna leiðir til að takast á við afleiðingar loftslagsbreytinga. Eitt aðalmarkmiðið er að gerðar séu ráðstafanir til að gæta þess að hlýnun Jarðar fari ekki yfir 1,5°C ef miðað sé við meðalhita fyrir iðnbyltingu og í það minnsta að halda hlýnun vel innan við 2°C. Þegar þessi orð eru skrifuð er hlýnun þegar metin á 1,3°-1,4°C.
Einnig er fastsett í samkomulaginu að ríki heims skuli tryggja fjármagn til umhverfisvænni lausna og aðstoðar við ríki sem verða verst úti vegna loftslagsbreytinga (Umhverfis- og auðlindaráðuneytið, 2015).

Hvað getum við gert?

Ljóst er að mannkynið þarf að ráðast í stórar kerfisbreytingar. Smám saman þarf að hætta notkun á jarðefnaeldsneyti og breyta kerfum í iðnaði og landbúnaði sem þjóna okkur ekki lengur vegna álags á Jörðina. Góðu fréttirnar eru að við höfum öll eitthvað vald í stöðunni og þurfum að hugsa það hvernig við ætlum að lifa lífinu. Hér eru nokkrir hlutir sem þú lesandi kær getur gert til að vinna gegn loftslagsbreytingum:

· Hugsaðu áður en þú kaupir vörur. Kauptu minna, vandaðra og notað ef það er í boði.
· Borðaðu meira grænmeti en minna af kjöti og dýraafurðum. Það er skilvirkari nýting á orku og landi.
· Forðastu einnota vörur eins og þú átt kost á.
· Ferðastu um gangandi, hjólandi eða með almenningssamgöngum þegar þú getur.
· Spjallaðu við vini og fjölskyldu um umhverfisvæna valkosti í daglegu lífi. Við erum líklegri til að stunda umhverfisvænan lífstíl ef við höfum fyrirmyndir í kringum okkur.

Við getum öll gert einfaldar breytingar á okkar lífi sem í stóra samhenginu skipta miklu máli og geta smitað út frá sér til annarra. Gott er að hugsa að það eru rúmir 8 milljarðar manna á jörðinni og ef allir hugsa sem svo að þeirra athafnir skipti engu máli þá eigum við ekki mikla von. En ef við öll áttum okkur á völdum okkar getum við haft mikil áhrif enda felst styrkur í fjöldanum.
Stjórnvöld spila að sjálfsögðu ekki síður stórt hlutverk og þurfa að beita lögum og reglugerðum á þann hátt að umhverfisvænn lífstíll sé ódýrari en óumhverfisvænn dýrari.

Við þekkjum lausnirnar og mannkynið hefur svo sannarlega náð að gera stóra hluti þegar það tekur höndum saman. Fyrir tæpum fjörutíu árum stóðum við frammi fyrir þeirri ógn að komið var gat á ósonlagið. Það er hluti lofthjúpsins sem verndar okkur fyrir skaðlegum geislum sólarinnar.
Gatið myndaðist vegna ósoneyðandi efna sem voru notuð í iðnað. Valdhafar í heiminum tóku sig saman og bönnuðu þessi efni og gatið hefur nú minnkað verulega. Þetta sýnir að fólk um allan heim getur tekið sig saman og breytt um stefnu.
”Enginn er of smár til að hafa áhrif” eru mikilvæg skilaboð frá Gretu Thunberg sem kom sjálf af stað hreyfingu ungs fólks í baráttu við loftslagsbreytingar þegar hún var einungis 15 ára.
Almenningur getur í sameiningu sett mikinn þrýsting á fyrirtæki, stjórnmálafólk og aðra einstaklinga. Í gegnum söguna hefur slíkur þrýstingur skapað miklar og mikilvægar breytingar og mikilvægt er að við munum að við höfum enn þetta vald.